Ο κορωνοϊός ήταν ο πυροκροτητής, όχι η βόμβα. Οι αγορές βρήκαν τον καταλύτη, οι κυβερνήσεις το αφήγημα, και η επόμενη οικονομική ύφεση ξεκινά…
Γράφει ο Γιάννης Τσιρογιάννης
Μας τη δίνει όταν έχουμε δίκιο, εμάς τους σορτάκηδες. Διότι κανείς δεν είναι εκεί να μας «συγχαρεί» όταν όλα γκρεμίζονται. Όλοι είναι πολύ απασχολημένοι τρέχοντας σαν ακέφαλα κοτόπουλα. Έπειτα υπάρχει και το ηθικό δίλλημα του να ποντάρεις σε μια καταστροφή, ακόμη κι αν τη βλέπεις να έρχεται. Κυρίως όμως, σε κανένα δεν αρέσει να τον «ξεκουβαλάς» από μια βολική κατάσταση. Μας αρέσει το παραμύθι, να μας λένε πως όλα θα πάνε καλά, κι ας έχει πάρει φωτιά το σπίτι μας (ή έστω του γείτονα). Κανείς δεν αγαπά τον αγγελιοφόρο κακών ειδήσεων, ή τον «στα-λεγα-εγώ».
Δεν πέρασε ούτε ένας μήνας από όταν γράφαμε πως οι μετοχές είναι παραφουσκωμένες, και πως η κατρακύλα που ερχόταν δε θα είχε σταματημό. Μακάρι τόσο μέσα να μην πέφταμε ποτέ. Η Wall Street μέσα σε λίγες εβδομάδες βούτηξε 30%, με τον Dow Jones να διαγράφει πλέον όλα τα κέρδη επί προεδρίας Τραμπ, έχοντας καταγράψει τη μεγαλύτερη ημερήσια πτώση από το κραχ του 1987. Οι αποδόσεις των αμερικανικών ομολόγων έχουν πιάσει πάτο και η Fed απασφάλισε καθώς ρίχνει στην αγορά δύο τρισεκατομμύρια (ναι, ΤΡΙΣ) φρεσκοτυπωμένα δολάρια, στην πιο δραματική στιγμή των 107 χρόνων ιστορίας της, αφού πλέον απώλεσε και το τελευταίο ψήγμα αξιοπιστίας.
Σα να μην έφτανε αυτό, τα φυντάνια της κεντρικής τράπεζας μηδένισαν τα επιτόκια, τα οποία σύντομα θα κρατάνε ζεστασιά στα αντίστοιχα ευρωπαϊκά που βρίσκονται υπό του μηδενός. Ο πανικός και η ταυτόχρονη ρίψη όλων των «πυρομαχικών» της έκανε χειρότερα τα πράγματα, με τη Wall Street μάλιστα να διακόπτει τις συναλλαγές, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να περιορίσει την κατρακύλα. Είμαστε μάρτυρες ενός εκ των μεγαλύτερων χρηματιστηριακών κραχ, και είναι μόνο η αρχή, καθώς είναι το πρώτο μόλις στάδιο της bear market. Θα υπάρξουν τα λεγόμενα «sucker rallies», δηλαδή ψευτο-ανοδικά ξεσπάσματα με σκοπό να βγουν από την αγορά όσα τσακάλια της Wall Street δεν πρόλαβαν στο πρώτο κύμα, και έπειτα θα ακολουθήσει η μακρά περίοδος ύφεσης και ροκανίσματος. Ο κορωνοϊός φταίει θα πει κανείς. Αμφιβάλλουμε πως υπάρχει αναγνώστης αυτής της στήλης που πιστεύει πως αιτία της κατάρρευσης είναι ο κορωνοϊός. Πως οι αγορές τα πήγαιναν μια χαρά και θα συνέχιζαν διότι τα θεμελιώδη τους ήταν γερά. Γελάει ο κόσμος.
Τα αλλεπάλληλα ρεκόρ της Wall Street αν μη τι άλλο απεδείκνυαν πως η αγορά είχε εισέλθει σε κατάσταση φούσκας, όπου κανείς δεν ήξερε γιατί ανεβαίνουμε (αφού τα νούμερα της πραγματικής οικονομίας δε δικαιολογούν τέτοια άνοδο) αλλά όλοι ξέραμε γιατί ΔΕΝ πρέπει να πέσουμε. Διότι αν αρχίζαμε να πέφτουμε, δε θα υπήρχε φρένο. Επομένως ο μόνος δρόμος ήταν προς τα πάνω. Το μόνο που έλειπε ήταν ο καταλύτης που θα σήμαινε το τέλος της μακροβιότερης (και πιο ψεύτικης θα προσθέσουμε εμείς) bull market όλων των εποχών. Διότι ούτε η φούσκα του Bitcoin δε συγκρίνεται με τα τρισεκατομμύρια που όπως ρίχτηκαν στα χρηματιστήρια, έτσι εξανεμίστηκαν χωρίς ούτε ένα σεντ να πάει στην πραγματική οικονομία.
Παρεμπιπτόντως, πολλοί είναι αυτοί (οικονομικοί παράγοντες και μίντια) που εμφανίστηκαν τις τελευταίες ημέρες (ενώ γκρεμίζεται το σύμπαν) να επιτεθούν στο Bitcoin, που επίσης δεν τα πηγαίνει καλά, «κατηγορώντας» το πώς δεν είναι ασφαλές καταφύγιο εν μέσω γενικότερου sell-off. Ή μήπως τα πηγαίνει καλά; Τα νούμερα καμιά φορά απατούν… Πριν από δύο εβδομάδες, η τα crypto κατέγραψαν πτώση της τάξεως του 50%. Κατ’ αρχάς η συγκεκριμένη αγορά τρώει τέτοια νούμερα για πρωινό. Απόδειξη αποτελεί η χαρακτηριστική ηρεμία που επικρατεί στις τάξεις των κρυπτο-επενδυτών. Σε αντίστοιχη πτώση της Wall Street οι traders πηδούσαν κυριολεκτικά από τα παράθυρα. Από την άλλη έχουμε να κάνουμε με μια ανώριμη κι ευμετάβλητη ακόμη αγορά που δεν αξίζει ούτε $200 δις., την ώρα που στις παραδοσιακές χρηματαγορές διακινούνται τρισεκατομμύρια. Επομένως η διαφορά μεγέθους αναλογικά είναι τέτοια που η όποια σύγκριση είναι αστεία – αν μη τι άλλο προσβάλλει αυτόν που επιχειρεί τη σύγκριση και όχι το Bitcoin. Άλλωστε στο σπίτι του κρεμασμένου δε μιλάνε για σχοινί… Ωστόσο και σύγκριση να κάνουμε, θα δούμε πως το Bitcoin και παρά την πρόσφατη βουτιά εξακολουθεί να είναι κερδισμένο κατά 70% σε επίπεδο έτους, με τον S&P αντιθέτως να καταγράφει ετήσιες απώλειες 15% κατρακυλώντας δίχως φρένα, την ώρα που τα κρυπτονομίσματα το τελευταίο 10ημερο δείχνουν να έχουν σταθεροποιηθεί… Κι εδώ κλείνουμε την παρένθεση για το ψηφιακό χρήμα, το οποίο κατά τα άλλα παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον στην όλο και πιο cashless (χωρίς μετρητά) κοινωνία που διαμορφώνεται στην εποχή του κορωνοϊού και που θα διαδραματίσει κυρίαρχο ρόλο στο μεταβαλλόμενο χρηματοπιστωτικό σύστημα τα επόμενα χρόνια.
Είμασταν άρρωστοι πριν τον ιό…
Πίσω στο κορωνο-κραχ, ο αληθινός τρόμος δε βρίσκεται στα limit down της Wall Street και τα repos της Fed. Βρίσκεται στην οικονομική κρίση που ετοιμάζεται σαν τσουνάμι να χτυπήσει τις ακτές μας, στην τσέπη του πολίτη που θα κληθεί (πάλι) να πληρώσει το μπάχαλο που δημιούργησαν οι χαρτογιακάδες της Fed, της ΕΚΤ, του κρατικοδίαιτου «σοσιαλιστικού» θα έλεγε κανείς τραπεζικού συστήματος την εποχή των αρνητικών επιτοκίων, του εθισμού στο QE, την εποχή που εγκαταλείψαμε την παραγωγή (και τη λογική) και περάσαμε από τα «σκληρά» περιουσιακά στοιχεία στα χρηματοπιστωτικά assets, στο ανεξέλεγκτο τύπωμα δολαρίων και το «χρήμα από ελικόπτερο», την εποχή της παράνοιας. Όμως η όποια ύφεση δε δημιουργήθηκε τώρα. Υποβόσκει καιρό, χρόνια. Μήνες πριν είχαμε προειδοποιήσει μέσα από αυτή τη στήλη. Οι αγορές κατέγραφαν ιστορικά υψηλά, οι οικονομικοί ηγέτες του πλανήτη μας διαβεβαίωναν πως είμαστε θωρακισμένοι, αλλά τα νούμερα δεν έλεγαν ψέματα, και δεν περιμέναμε κανένα «μαύρο κύκνο» να μας το πει.
Γιατί οι άνθρωποι αρνούνται/αδυνατούν να δουν την (όποια) ύφεση; Συμφέρον ή ασχετοσύνη. Η Αρχή της Αδράνειας. Η τριβή έχει ήδη αρχίσει να φρενάρει την αγορά, όμως αυτή θέλει να συνεχίσει να κινείται στην ίδια πορεία (και τελικά τρώει τα μούτρα της).
Αυτή είναι η ευχή και κατάρα του σορτάκια. Ο περισσότερος κόσμος ζει ευτυχισμένος στην άγνοιά του, ανυποψίαστος για το κακό που έρχεται και δεν πτοείται όσο κι αν τον ταρακουνάς. Τρομοκρατείται όταν συμβαίνει το κακό. Αντίθετα ο σορτάκιας βασανίζεται διαρκώς όσο βλέπει το κακό να έρχεται. Όταν γίνει δε το μπαμ, είναι ήρεμος, σα να βρίσκεται στο μάτι του κυκλώνα, κι ας επικρατεί τριγύρω θύελλα και πανικός. Ο πραγματικός τρόμος του σορτάκια εν μέσω του όλου πανικού γύρω από τον κορωνοϊό δεν είναι το άμεσο πλήγμα στην οικονομία, αλλά το χάος που πρόκειται να ακολουθήσει τους επόμενους μήνες. Το χάος για το οποίο οι άνθρωποι θα κατηγορήσουν τον ιό, ξεπλένοντας ταυτόχρονα και τις έως τώρα οικονομικές αμαρτίες. Κυβερνήσεις-τράπεζες θα τα ρίξουν βολικά στον αόρατο εχθρό, και ο λαός θα τους πιστέψει, ή τουλάχιστον δε θα τους τιμωρήσει ως αρμόζει. Εδώ δεν το έκανε άλλες κι άλλες φορές. Το τέλειο έγκλημα – και έχει ήδη αρχίσει να εκτυλίσσεται. Η κατάσταση θυμίζει μαθητή που ενώ όλη τη χρονιά δε διάβαζε, αρρώστησε μία μέρα πριν την εξέταση και έτσι γλίτωσε το… ξύλο από τη μάνα του, αφού και φυσικά απέτυχε στο τεστ.
«Δε βλέπουμε ύφεση» έλεγαν το 2008 – ούτε τώρα βλέπουν…
Στην πραγματικότητα η όποια οικονομική κατάρρευση έχει ζυμωθεί χρόνια μέσα από συσσωρευμένες ανικανότητες-κακοχειρισμούς του συστήματος. Ο κορωνοϊός αποτελεί απλώς τον πυροκροτητή της βόμβας, δεν αξίζει (όλο) το φταίξιμο. Η ερχόμενη οικονομική ύφεση είναι ένα κέικ που έχει ψηθεί μέσα από τα μηδενικά επιτόκια και τη δημοσιονομική τόνωση της Fed, έχει φουσκώσει (καιρό τώρα) και απλώς το άφησαν στο φούρνο. Θα μας το σερβίρουν όταν αποφασίσουν. Ποια είναι αυτή η ώρα; Πότε ανακοινώνει ο μαθητής στους γονείς ότι πήρε μηδέν στον έλεγχο; Τελευταία στιγμή – μία ημέρα πριν τους καθηγητές. Καμιά φορά δεν το ανακοινώνει καν. Για την παγκόσμια ύφεση (που ήδη έχει ξεκινήσει) θα λάβουμε επίσημη ανακοίνωση από τα «ξεφτέρια» μας πιθανόν τους επόμενους μήνες. Να πηδήξουν πρώτα από τη βάρκα οι μεγαλοκαρχαρίες της Wall Street – τα φιλαράκια του Τραμπ που πούλησαν στα υψηλά. Στην Ελλάδα τα μαντάτα θα έρθουν ακόμη πιο μετά (όπως συνέβη και το 2009), ώστε να είναι πιο αισθητές οι οικονομικές επιπτώσεις του ιού, και άρα πιο εύκολο να δικαιολογηθεί η ύφεση.
Αν υπάρχει κανείς που αμφιβάλλει πως αυτοί που διαχειρίζονται τις οικονομικές τύχες του πλανήτη μπορούν να μας πουν κατάμουτρα τόσα ψέματα, ας κάνει μια αναζήτηση στο Google για τα όσα έλεγε ο Μπεν Μπερνάνκι στις αρχές του 2008. Ευτυχώς στην εποχή του Ίντερνετ τα αίσχη τους μένουν αιώνια παρακαταθήκη. Ο πρώην πρόεδρος της Fed διαμήνυε τότε επανειλημμένως από Ιανουάριο μέχρι και Μάρτιο ότι «δε βλέπει ύφεση στον ορίζοντα». Επίσης είπε στο Κογκρέσο πως δεν υπάρχει κάποια φούσκα ακινήτων για να σκάσει… Τον Απρίλιο δήλωνε πως ίσως υπάρξει «ήπια» ύφεση! Στο μεταξύ το πλοίο είχε ήδη χτυπήσει το παγόβουνο και βούλιαζε. Η ύφεση είχε ξεκινήσει τρεις μήνες πριν. Ένας ακόμη «εξέχων» οικονομολόγος, με πτυχία, βραβεία, περγαμηνές.
Την περασμένη εβδομάδα ο Αμερικανός υπουργός Οικονομικών Στίβεν Μνούτσιν δήλωσε πως δε βλέπει ύφεση λόγω κορωνοϊού. Εμείς, και οι αγορές, έχουμε διαφορετική άποψη. Τα σινιάλα έτσι κι αλλιώς δόθηκαν πριν τον ιό (οικονομική επιβράδυνση, αντιστροφή καμπύλης αποδόσεων αμερικανικών ομολόγων κλπ). Τουλάχιστον αυτή τη φορά, σε αντίθεση με την κρίση του 2008, είχαμε την πολυτέλεια του πυροκροτητή. Κάποιοι ίσως επιχειρηματολογήσουν πως οι αγορές αποτελούν το μεγαλύτερο «κράχτη» και πως προεξοφλούν μία ύφεση κατά μέσο όρο ένα χρόνο πριν συμβεί. Αυτό αποτελεί μύθο που τροφοδοτούν οι απανταχού «λύκοι» της Wall Street, καθώς θέλουν το μέσο επενδυτή να βρίσκεται διαρκώς μέσα στο παιχνίδι, διότι διαφορετικά δε βγάζουν χρήματα. Υπήρξε το 2007 έγκαιρο σινιάλο από τη Wall Street; Όχι. Η αγορά έπιασε ταβάνι το Νοέμβριο του 2007, και το Δεκέμβριο η ύφεση είχε ήδη ξεκινήσει. Πυροκροτητής δεν υπήρξε, τουλάχιστον όχι κάποιος προφανής. Κάποια στιγμή η αγορά ακινήτων ξέμεινε από «μεγαλύτερους ηλίθιους», το επενδυτικό συναίσθημα άλλαξε και αυτό ήταν. Στην πραγματικότητα το χρηματιστήριο αντικατοπτρίζει κυρίως το επενδυτικό συναίσθημα σε ότι αφορά μετοχές, τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Τα ομόλογα πχ είναι ένας πολύ πιο αξιόπιστος δείκτης. Ακόμη κι αν η αγορά σκόπευε να το «τραβήξει» πολύ ακόμα, ο κορωνοϊός αποτελεί σπάνια περίπτωση «μαύρου κύκνου», απρόβλεπτου δηλαδή γεγονότος που μπορεί να σκάσει μια φούσκα και να πυροδοτήσει βίαια μια ήδη υποβόσκουσα ύφεση. Κι αυτό ακριβώς έκανε, γι’ αυτό η Wall Street κατρακύλησε 30% μέσα σε λίγες μέρες.
Ποιος θα πληρώσει την κορωνο-κρίση;
H αγορά δεν έχει καν αποτιμήσει το ενδεχόμενο ήττας του Τραμπ, πράγμα που όταν κάνει θα διευρυνθούν οι απώλειες. Ο Τραμπ έφερνε κέρδη στη Wall Street. Μέχρι πριν το ξέσπασμα του ιού, η επανεκλογή του θεωρούνταν τόσο σίγουρη που οι στοιχηματικές του έδιναν απόδοση 1,5 (και να σκεφτεί κανείς ότι μέχρι πέρυσι ήταν στο 5). Το σοκ είναι τόσο ισχυρό που σε συνδυασμό με το οικονομικό χάος από το παγκόσμιο shutdown λόγω του ιού, ίσως επιταχύνει ακόμη περισσότερο την ύφεση. Και η ύφεση με τη σειρά της σε συνδυασμό με την αδυναμία του Τραμπ να συμμαζέψει τα… ασυμμάζευτα του κορωνοϊού, ίσως του κοστίσουν την επανεκλογή του, ασχέτως της ανικανότητας των Δημοκρατικών.
Δυστυχώς μόνο τα υπερ-δρακόντεια μέτρα των Κινέζων (όπου ο στρατός μπουκάρει σε σπίτια) μπορούν να περιορίσουν στο μέγιστο βαθμό την εξάπλωση. Και κάτι τέτοιο δε μπορεί να εφαρμοσθεί σε δημοκρατικές χώρες όπως Αμερική, ή Ευρώπη – ούτε το θέλει κανείς μας. Αυτός είναι κι ο λόγος που εάν συνεχιστεί για πολύ ακόμα το γενικό shutdown, οι συνέπειες ειδικά για Ελλάδα και Ευρώπη θα είναι βαρύτατες. Όσοι περιμένουν από τις κυβερνήσεις να σώσουν με μαγικό τρόπο τις επιχειρήσεις ζουν σε μαζική και επικίνδυνη ψευδαίσθηση… Διότι ο Αμερικάνος έχει τη Fed και τυπώνει δολάριο. Ο Κινέζος επίσης. Η Ευρώπη που ακριβώς θα βρει τα χρήματα για να καλύψει τις υπέρογκες ζημιές, που θα γονατίσουν αδιακρίτως μικρές και μεγάλες επιχειρήσεις; Μια οικονομία είναι ένας ζωντανός οργανισμός, μια καρδιά που δε μπορεί και ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ποτέ να πάψει να χτυπά, και εμείς να περιμένουμε απλώς να ξεκινήσει από εκεί που σταμάτησε. Μόνο ένα σοκ μπορεί μετά να την επαναφέρει. Και όσο για την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, αυτή πήγε περίπατο όταν η Λαγκάρντ αρνήθηκε να προσφέρει ευνοικά επιτόκια στην Ιταλία, η οποία έχει δεχτεί το μεγαλύτερο πλήγμα σε ανθρώπινο και οικονομικό επίπεδο, και θα είναι αυτή που θα ξεκινήσει και πάλι (μαζί με Ελλάδα) το ντόμινο της ύφεσης.
Η Ευρώπη δε ξεπέρασε ποτέ πραγματικά την τελευταία κρίση, διότι δεν την έζησε πραγματικά. Όχι στο βαθμό που «έπρεπε» προκειμένου να κάνει την απαιτούμενη επανεκκίνηση και να χτίσει σε υγιή βάση. Ακόμη και σε μικρή κλίμακα –στην Ελλάδα- πόσοι έκοψαν τις διακοπές τους; Η απάντηση είναι όχι όσοι θα περίμενε κανείς, δεδομένου του υποτιθέμενου μεγέθους της κρίσης. Κυβερνήσεις και τράπεζες έριξαν πολλά προβλήματα κάτω από το χαλί. Κλώτσησαν το τενεκεδάκι πιο κάτω στο δρόμο. Τώρα όμως έφτασαν ξανά στο τενεκεδάκι. Κι αυτή τη φορά δεν έχουν που να το κλωτσήσουν, πώς να τη σκαπουλάρουν. Εκτός κι αν αφήσουν το ίδιο τους το μαγαζί να καεί για τα «χρήματα της ασφάλειας» – αν αφήσουν έναν ιό να καταστρέψει μια ήδη άρρωστη οικονομία και μαζί της τα ενοχοποιητικά στοιχεία μιας δεκαετίας εγκληματικής μεταχείρισης…
